Στο πλαίσιο της προσπάθειας για την διάδοση, μελέτη και ελεύθερη πρόσβαση στα έργα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, δημιουργήθηκε μία διαδικτυακή βιβλιοθήκη Πλατωνικής Φιλοσοφίας, η οποία φιλοξενείται στο Google Drive.
Η βιβλιοθήκη περιλαμβάνει έργα σημαντικών εκπροσώπων της πλατωνικής παραδόσεως, από τον Πλάτωνα και τον Μέσο Πλατωνισμό έως τις μεγάλες μορφές του Νεοπλατωνισμού.
Τα αρχεία διατίθενται σε μορφή PDF, σε απόδοση στη δημοτική νεοελληνική, ώστε τα φιλοσοφικά κείμενα να είναι προσιτά και στον σύγχρονο αναγνώστη. Τα PDF της συλλογής διατίθενται ως Public Domain, με σκοπό την ελεύθερη μελέτη, ανάγνωση και διάδοση της πλατωνικής φιλοσοφικής γραμματείας.
Δομή της Βιβλιοθήκης
Η συλλογή είναι οργανωμένη κατά τις κυριότερες ιστορικές περιόδους της πλατωνικής παραδόσεως.
1. Αρχαίος Πλατωνισμός
Πλάτων
Η πρώτη ενότητα είναι αφιερωμένη στον Πλάτωνα, τον θεμελιωτή της Ακαδημίας και κεντρική μορφή ολόκληρης της πλατωνικής φιλοσοφικής παραδόσεως.
Τα πλατωνικά έργα αποτελούν την αφετηρία για την μελέτη θεμάτων όπως η φύση της ψυχής, οι Ιδέες, η αρετή, η δικαιοσύνη, η γνώση, ο Έρως, το Αγαθόν, η πολιτεία και η σχέση του ανθρώπου προς το θείο.
2. Μέσος Πλατωνισμός
Η δεύτερη μεγάλη ενότητα αφορά τον Μέσο Πλατωνισμό, δηλαδή την πολύμορφη πλατωνική φιλοσοφική παράδοση των αιώνων που μεσολαβούν μεταξύ της ελληνιστικής Ακαδημίας και της εμφανίσεως του Νεοπλατωνισμού.
Στην παρούσα συλλογή περιλαμβάνονται έργα και κείμενα σχετικά με:
Πλούταρχο
Θέωνα τον Σμυρναίο
Αλβίνο
Αττικό
Νουμήνιο
Η περίοδος αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι μέσα από τους εκπροσώπους της παρακολουθούμε την ανάπτυξη και τις διαφορετικές ερμηνείες της πλατωνικής φιλοσοφίας πριν από την μεγάλη νεοπλατωνική σύνθεση.
3. Νεοπλατωνισμός
Η εκτενέστερη ενότητα της βιβλιοθήκης είναι αφιερωμένη στον Νεοπλατωνισμό, μία από τις σημαντικότερες φιλοσοφικές και θεολογικές παραδόσεις της Ύστερης Αρχαιότητας.
Η συλλογή περιλαμβάνει φακέλους με έργα ή κείμενα που αφορούν τους:
Πρόκλο
Δαμάσκιο
Ιουλιανό
Σαλούστιο
Πλωτίνο
Ιάμβλιχο
Πορφύριο
Αμμώνιο Σακκά
Λογγίνο
Μαρίνο
Συριανό
Μέσα από τα κείμενα αυτά ο αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει την εξέλιξη της ύστερης πλατωνικής σκέψεως και να προσεγγίσει ζητήματα όπως το Έν, ο Νους, η Ψυχή, οι νοητές αρχές, οι Θεοί, οι Ενάδες, η πρόοδος και η επιστροφή των όντων, η θεουργία και η φιλοσοφική άνοδος της ψυχής προς το θείο.
Μία ελεύθερη βιβλιοθήκη για την μελέτη του Πλατωνισμού
Σκοπός της συλλογής δεν είναι απλώς η συγκέντρωση αρχείων, αλλά η δημιουργία ενός εύχρηστου ψηφιακού χώρου μελέτης της πλατωνικής παραδόσεως στην ελληνική γλώσσα.
Ένα σημαντικό εμπόδιο για όποιον επιθυμεί να προσεγγίσει συστηματικά την αρχαία φιλοσοφία είναι η διασπορά των διαθέσιμων κειμένων σε διαφορετικές εκδόσεις, ιστοσελίδες και ψηφιακά αρχεία. Η συγκέντρωσή τους σε μία θεματικά οργανωμένη βιβλιοθήκη διευκολύνει τόσο τον αρχάριο αναγνώστη όσο και εκείνον που επιθυμεί να μελετήσει συστηματικότερα την ιστορική εξέλιξη του Πλατωνισμού.
Η διάρθρωση σε Αρχαίο Πλατωνισμό, Μέσο Πλατωνισμό και Νεοπλατωνισμό επιτρέπει συγχρόνως στον αναγνώστη να παρακολουθήσει την συνέχεια μιας φιλοσοφικής παραδόσεως που αναπτύχθηκε επί πολλούς αιώνες και άσκησε βαθύτατη επίδραση στην ιστορία της φιλοσοφίας, της μεταφυσικής και της θεολογικής σκέψεως.
Ελεύθερη πρόσβαση
Η βιβλιοθήκη είναι διαθέσιμη διαδικτυακά μέσω Google Drive:
Η φιλοσοφική γνώση αποτελεί μέρος της κοινής πνευματικής κληρονομιάς. Η ψηφιοποίηση, η ταξινόμηση και η ελεύθερη διάθεση έργων που ανήκουν στο Public Domain μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην επανασύνδεση του σύγχρονου αναγνώστη με την μακραίωνη ελληνική φιλοσοφική παράδοση.
Το οποίο αποτελεί ένα ήσυχο μέρος στο διαδίκτυο που ζουν οι Έλληνες Θεοί και οι Ελληνικές ιδέες !
Εδώ μπορείτε να βρείτε οπτικοακουστικό υλικό σχετικά με την αρχαία Ελλάδα όπως ντοκυμαντέρ, ύμνους Ορφικούς, Ομηρικούς αλλά και σύγχρονους τους οποίους έγραψα κατά το διάβα της ζωής μου σε αυτήν την υλαία διάσταση !!!
την υπόσταση με τη σταθεροποίηση της νοητής υπάρξεως,
και την θεωρία ως τον τρόπο με τον οποίο η υπόσταση διατηρεί αυτή τη στάση.
Έτσι η λέξη ὑπόστασις παύει να σημαίνει απλώς «οντολογικό επίπεδο» και αποκτά μία δυναμική σημασία: είναι η μόνιμη, νοητή στάση ενός όντος υπό το Εν. Μέσα σε αυτή τη στάση το ον μένει στραμμένο προς το Εν διά της θεωρίας· όταν δε από τη μονή προκύψει η πρόοδος, δεν χάνεται η υπόσταση, αλλά μεταβάλλεται ο τρόπος της ενεργείας της.
Θέω και Ἵστημι
Το Εν δεν είναι ακίνητο με την έννοια της αδράνειας,
αλλά βρίσκεται πέρα από κάθε διάκριση στάσεως και κινήσεως.
Αν τώρα χρησιμοποιήσουμε συμβολικά το θέω, τότε δεν θα σήμαινε τοπική μετακίνηση.
Θα μπορούσε να σημαίνει:
αδιάκοπη αυτοενέργεια.
Δηλαδή όχι κίνηση από σημείο σε σημείο.
Αλλά αδιάκοπη ενεργητική πληρότητα.
Ο Πλάτων δίνει μία νύξη
Στον Σοφιστή, ο Ξένος απορρίπτει την ιδέα ότι το τέλειο Ον είναι νεκρή ακινησία.
Λέγει ουσιαστικά ότι το αληθινό Ον πρέπει να έχει:
ζωή,
νόηση,
ψυχή.
Άρα το υπέρτατο δεν μπορεί να είναι μία άψυχη ακινησία.
Ο Πρόκλος
Ο Πρόκλος λέγει συνεχώς ότι:
τὸ Ἕν ἐστὶ πάντων αἴτιον.
Το αίτιο όμως δεν είναι αδρανές.
Δεν παύει ποτέ να είναι αίτιο.
Άρα υπάρχει μία αέναη δημιουργική παρουσία.
Όχι χρονική.
Αλλά αιώνια.
Μία ενδιαφέρουσα αντιστροφή
Ίσως λοιπόν το θέω δεν χαρακτηρίζει τα όντα.
Αλλά την ίδια την αρχή.
Ενώ:
η ὑπόστασις
είναι η πρώτη στάση του όντος απέναντι στην αέναη θεία πραγματικότητα.
Έτσι έχουμε:
Το Εν → αδιάκοπη υπερβατική πληρότητα → (συμβολικά) θέει
Οι υποστάσεις → ίστανται → μένουν → θεωρούν
Αυτό θυμίζει ένα παράδοξο
Το Εν δεν μπορεί να ειπωθεί ούτε κινούμενο ούτε ακίνητο.
Διότι και τα δύο ανήκουν στο Είναι.
Ίσως λοιπόν η λέξη θέω να λειτουργεί όχι κυριολεκτικά αλλά αποφατικά.
Δηλαδή:
Δεν σημαίνει ότι το Εν «τρέχει».
Σημαίνει ότι:
ουδέποτε παύει να είναι η πηγή πάσης ενεργείας.
Είναι σαν μία αέναη υπερενέργεια.
Μία σκέψη που θεωρώ ακόμη βαθύτερη
Πριν από λίγο συνδέσαμε εξαιρετικά την ὑπόστασιν με το ἵστημι.
Αν τώρα αντιπαραθέσουμε τα δύο ρήματα, προκύπτει σχεδόν ένα πλήρες μεταφυσικό σχήμα:
Θέω → η αέναη, ανεξάντλητη θεία πηγή, η οποία δεν παύει ποτέ να είναι δημιουργικώς παρούσα.
Ἵστημι → η πρώτη σταθεροποίηση του όντος ενώπιον αυτής της πηγής.
Με άλλα λόγια, η υπόσταση δεν είναι απλώς «κάτι που υπάρχει». Είναι εκείνο που κατορθώνει να σταθεί ενώπιον της αδιάκοπης πληρότητας του Ενός.
Η ιστορία του Πλατωνισμού εκτείνεται σε διάστημα μεγαλύτερο των εννέα αιώνων, από την ίδρυση της Ακαδημίας από τον Πλάτωνα το 387 π.Χ. έως την τελευταία γενιά των Νεοπλατωνικών φιλοσόφων τον 6ο αιώνα μ.Χ. Κατά τη μακρά αυτή περίοδο, η πλατωνική φιλοσοφία δεν παρέμεινε ένα αμετάβλητο σύστημα, αλλά εξελίχθηκε μέσα από διαδοχικές σχολές, οι οποίες άλλοτε συνέχισαν πιστά τη διδασκαλία του Πλάτωνα και άλλοτε την ανέπτυξαν δημιουργικά.
Οι ιστορικοί της φιλοσοφίας διακρίνουν συνήθως τον Πλατωνισμό σε πέντε μεγάλες περιόδους:
Παλαιά (Αρχαία) Ακαδημία
Μέση Ακαδημία
Νέα Ακαδημία
Μέσος Πλατωνισμός
Νεοπλατωνισμός
Ο Νεοπλατωνισμός, ωστόσο, δεν υπήρξε μία ενιαία σχολή. Αναπτύχθηκε σε διάφορα μεγάλα πνευματικά κέντρα της ύστερης αρχαιότητας, δημιουργώντας επιμέρους σχολές με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Στο προηγούμενο άρθρο έλειπαν κυρίως η Συριακή Σχολή και ορισμένες ακόμη σημαντικές παραδόσεις· εδώ παρουσιάζεται η πληρέστερη εικόνα.
Α΄. Η Ακαδημία
1. Η Παλαιά (Αρχαία) Ακαδημία (387–266 π.Χ.)
Ιδρυτής
Πλάτων (427–347 π.Χ.)
Ο Πλάτων ίδρυσε την Ακαδημία στον ιερό ελαιώνα του Ακάδημου, στην Αθήνα. Η σχολή αυτή αποτέλεσε το πρώτο οργανωμένο φιλοσοφικό ίδρυμα της Ευρώπης.
Βασικές διδασκαλίες:
Θεωρία των Ιδεών
Διαλεκτική
Αθανασία της ψυχής
Πολιτική φιλοσοφία
Μαθηματική παιδεία
Αναζήτηση του Αγαθού
Σχολάρχες
Πλάτων
Σπεύσιππος
Ξενοκράτης
Πολέμων
Κράτης
2. Η Μέση Ακαδημία
Ιδρυτής
Αρκεσίλαος (315–241 π.Χ.)
Ο Αρκεσίλαος εγκαινίασε τον ακαδημαϊκό σκεπτικισμό, υποστηρίζοντας ότι η απόλυτη βεβαιότητα δεν είναι προσιτή στον άνθρωπο και ότι ο φιλόσοφος οφείλει να διατηρεί την «ἐποχή», δηλαδή την αναστολή της κρίσης.
3. Η Νέα Ακαδημία
Κύριος εκπρόσωπος
Καρνεάδης (214–129 π.Χ.)
Ο Καρνεάδης ανέπτυξε περαιτέρω τον σκεπτικισμό της Ακαδημίας, εισάγοντας την έννοια του πιθανού ως οδηγού της ανθρώπινης γνώσης και πράξης.
Β΄. Ο Μέσος Πλατωνισμός (1ος αι. π.Χ. – 3ος αι. μ.Χ.)
Μετά την παρακμή της Νέας Ακαδημίας εμφανίσθηκε ένα νέο φιλοσοφικό ρεύμα, γνωστό ως Μέσος Πλατωνισμός, το οποίο επιδίωξε την επιστροφή στον αυθεντικό Πλάτωνα, συνδυάζοντας παράλληλα στοιχεία από τον Πυθαγορισμό, τον Αριστοτελισμό και τον Στωικισμό.
Θεωρούμενος ιδρυτής
Αντίοχος ο Ασκαλωνίτης
Σημαντικότεροι εκπρόσωποι
Αντίοχος ο Ασκαλωνίτης
Εύδωρος ο Αλεξανδρεύς
Πλούταρχος ο Χαιρωνεύς
Αττικός
Άλκινος
Απουλήιος
Γάϊος
Ταύρος
Νουμήνιος ο Απαμεύς
Ο Νουμήνιος θεωρείται ο σημαντικότερος πρόδρομος του Νεοπλατωνισμού.
Γ΄. Ο Νεοπλατωνισμός
Ο Νεοπλατωνισμός δεν αποτελεί μία μόνο σχολή αλλά μία οικογένεια σχολών που αναπτύχθηκαν από τον 3ο έως τον 6ο αιώνα μ.Χ.
1. Η Ρωμαϊκή (Πλωτινική) Σχολή
Ιδρυτής
Πλωτίνος (204–270 μ.Χ.)
Η πρώτη μεγάλη νεοπλατωνική σχολή αναπτύχθηκε στη Ρώμη.
Κεντρικές έννοιες:
Το Ένα
Ο Νους
Η Ψυχή
Η εκπόρευση
Η επιστροφή της ψυχής προς το Ένα
Σημαντικοί φιλόσοφοι
Πλωτίνος
Αμέλιος
Πορφύριος
2. Η Συριακή Σχολή
Ιδρυτής
Ιάμβλιχος ο Χαλκιδεύς (245–325 μ.Χ.)
Η Συριακή Σχολή υπήρξε μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις του Νεοπλατωνισμού.
Σε αντίθεση με τον Πλωτίνο, ο Ιάμβλιχος έδωσε ιδιαίτερη έμφαση:
στη θεουργία,
στην ιεραρχία των θεών,
στις Ενάδες,
στις ιερές τελετές,
στον Πυθαγορισμό,
στη θρησκευτική ζωή ως μέσο ενώσεως με το θείο.
Σημαντικοί φιλόσοφοι
Ιάμβλιχος
Σώπατρος
Δέξιππος
Θεόδωρος Ασιναίος
Η σχολή αυτή επηρέασε καθοριστικά όλες σχεδόν τις μεταγενέστερες νεοπλατωνικές σχολές.
3. Η Σχολή της Περγάμου
Ιδρυτής
Αιδέσιος ο Καππαδόκης
Μαθητής του Ιαμβλίχου.
Η σχολή αυτή έδωσε ιδιαίτερη έμφαση:
στη θεουργία,
στη φιλοσοφική άσκηση,
στη δημόσια δράση.
Σημαντικοί φιλόσοφοι
Αιδέσιος
Χρύσανθος
Ευσέβιος Μυνδός
Μάξιμος ο Εφέσιος
Πρίσκος
Η σχολή συνδέθηκε άμεσα με τον αυτοκράτορα Ιουλιανό.
4. Η Αλεξανδρινή Σχολή
Η Αλεξάνδρεια εξελίχθηκε σε σπουδαίο κέντρο πλατωνικής φιλοσοφίας, όπου ο Νεοπλατωνισμός συνδυάστηκε με την αριστοτελική λογική και τις επιστήμες.
Σημαντικοί εκπρόσωποι
Υπατία
Ιεροκλής ο Αλεξανδρεύς
Ερμείας
Αμμώνιος του Ερμεία
Ασκληπιός
Ολυμπιόδωρος ο Νεώτερος
Η σχολή αυτή διατήρησε ισχυρό φιλοσοφικό χαρακτήρα και παρήγαγε εξαιρετικά σχόλια στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη.
5. Η Αθηναϊκή Σχολή
Ιδρυτής
Πλούταρχος ο Αθηναίος (περ. 350–432 μ.Χ.)
Η Αθηναϊκή Σχολή αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη έκφραση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας.
Σχολάρχες
Πλούταρχος ο Αθηναίος
Συριανός
Πρόκλος
Μαρίνος
Ισίδωρος
Ηγήας
Ζηνόδοτος
Δαμάσκιος
Η σχολή έκλεισε το 529 μ.Χ., όταν ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός απαγόρευσε τη δημόσια διδασκαλία της φιλοσοφίας στην Αθήνα.
6. Η Γαζαία Σχολή
Αν και δεν αποτελεί αυστηρά αυτόνομη πλατωνική σχολή, η Σχολή της Γάζας διατήρησε έντονα νεοπλατωνικά χαρακτηριστικά.
Σημαντικοί εκπρόσωποι
Αινείας ο Γαζαίος
Ζαχαρίας ο Σχολαστικός
Προκόπιος ο Γαζαίος
Η σχολή αυτή λειτούργησε ως γέφυρα μεταξύ του ύστερου Νεοπλατωνισμού και της χριστιανικής φιλοσοφίας.
7. Η Σχολή της Απάμειας
Η Απάμεια της Συρίας υπήρξε σημαντικό κέντρο του Μέσου Πλατωνισμού.
Σημαντικότερος εκπρόσωπος
Νουμήνιος ο Απαμεύς
Η φιλοσοφία του άσκησε βαθιά επίδραση στον Πλωτίνο και θεωρείται η σπουδαιότερη προδρομική μορφή του Νεοπλατωνισμού.
Συνοπτικός Πίνακας
Σχολή
Ιδρυτής
Περίοδος
Παλαιά Ακαδημία
Πλάτων
387–266 π.Χ.
Μέση Ακαδημία
Αρκεσίλαος
266–155 π.Χ.
Νέα Ακαδημία
Καρνεάδης
2ος αι. π.Χ.
Μέσος Πλατωνισμός
Αντίοχος ο Ασκαλωνίτης
1ος αι. π.Χ.–3ος αι. μ.Χ.
Ρωμαϊκή (Πλωτινική) Σχολή
Πλωτίνος
3ος αι. μ.Χ.
Συριακή Σχολή
Ιάμβλιχος
4ος αι. μ.Χ.
Σχολή της Περγάμου
Αιδέσιος
4ος αι. μ.Χ.
Αλεξανδρινή Σχολή
(διαμορφώθηκε από τη νεοπλατωνική παράδοση)
4ος–6ος αι. μ.Χ.
Αθηναϊκή Σχολή
Πλούταρχος ο Αθηναίος
5ος–6ος αι. μ.Χ.
Γαζαία Σχολή
(δεν είχε έναν μοναδικό ιδρυτή)
5ος–6ος αι. μ.Χ.
Σχολή της Απάμειας
Νουμήνιος (ως κορυφαίος εκπρόσωπος)
2ος αι. μ.Χ.
Επίλογος
Από την Ακαδημία του Πλάτωνα έως τις μεγάλες νεοπλατωνικές σχολές της Ρώμης, της Συρίας, της Περγάμου, της Αλεξάνδρειας και των Αθηνών, ο Πλατωνισμός διατήρησε αδιάκοπη παρουσία επί σχεδόν μία χιλιετία. Κάθε σχολή πρόσθεσε νέα στοιχεία στην ερμηνεία του Πλάτωνα, χωρίς να εγκαταλείψει τον θεμελιώδη σκοπό της πλατωνικής φιλοσοφίας: την άνοδο της ψυχής από τον αισθητό κόσμο προς τη γνώση του θείου και του υπέρτατου Αγαθού.
Μέρος Α΄ – Οἱ τέσσερις ἀρετές ὡς ἀντίδοτο στὸ μίσος
Εισαγωγή
Ο σκοπός της πνευματικής ζωής δεν είναι απλώς η προσωπική απελευθέρωση από τον πόνο εντός του Γίγνεσθαι, αλλά η ολοκληρωτική αφύπνιση προς όφελος όλων των ψυχών εντός του Γίγνεσθαι. Το ιδεώδες της Τέλειας Ψυχής της Απείρου Συμπόνιας αποτελεί την ύψιστη έκφραση αυτής της στάσης: ένα ον που αφιερώνει ολόκληρη την ύπαρξή του στην ανακούφιση του πόνου και στην αφύπνιση όλων των πλασμάτων, χωρίς διάκριση φίλων και εχθρών, ανθρώπων, ζώων και κακοδαιμόνων.
Η αντίληψη αυτή έχει βαθιές ρίζες στην πλατωνική φιλοσοφία. Ο Πλάτων παρουσιάζει ως ύψιστο σκοπό της ψυχής την ανάβαση προς το Αγαθό και την επιστροφή στον κόσμο για να ωφελήσει και τους άλλους ανθρώπους. Ο αληθινός φιλόσοφος δεν κρατά τη γνώση μόνο για τον εαυτό του αλλά την προσφέρει προς όφελος όλων. Πλάτων, Πολιτεία 517b–521b
Η δύναμη που κινεί την Τέλεια Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας δεν είναι η επιθυμία για προσωπική ανταμοιβή ούτε η προσδοκία κάποιου ουράνιου παραδείσου. Είναι η βαθιά κατανόηση ότι όλα τα όντα, ακόμη και εκείνα που πράττουν το κακό, υποφέρουν εξαιτίας της άγνοιας, της προσκόλλησης και του μίσους. Επομένως, η αυθεντική απάντηση στο κακό δεν είναι η εκδίκηση αλλά η θεραπεία.
Ο Σύγχρονος Πλατωνισμός ονομάζει αυτή τη θεραπεία Μεγάλη Συμπόνια. Όμως η συμπόνια δεν αναπτύσσεται μόνη της. Στηρίζεται σε τέσσερις θεμελιώδεις αρετές, δηλαδή τις «Απέραντες Καταστάσεις του Νου».
Οι τέσσερις αυτές αρετές είναι:
η άνευ όρων φιλική Αγάπη.
η Συμπόνια προς κάθε ον που υποφέρει.
Συγχαρά – η χαρά για την ευτυχία και την πρόοδο των άλλων.
η ΑμερόληπτηΓαλήνη και ισορροπία του νου.
Οι τέσσερις αυτές αρετές δεν αποτελούν απλώς ηθικές συμβουλές. Είναι μέθοδοι εσωτερικής μεταμόρφωσης. Αντικαθιστούν σταδιακά τα δηλητήρια του νου — που τα κυριότερα τρία είναι η άγνοια, η προσκόλληση και το μίσος — με σοφία, καλοσύνη και ελευθερία.
Η άγνοια βασίζεται στην ανικανότητα να αντιληφθεί ένα ον τον Σύμπαντα Κόσμο, τα πεδία του, την παρουσία του Ενός εντός του και σε ολόκληρο το Σύμπαν, να αγνοεί την πνευματική και φιλοσοφική διδασκαλία περί ψυχής, αρετής και κακίας και να έχει άγνοια της θεολογίας και των πνευματικών ζητημάτων που διδάσκει ο Πλατωνισμός και ο Σύγχρονος Πλατωνισμός. Όταν κάποιο ον διδαχθεί την θεολογία και φιλοσοφία του Πλατωνισμού και Σύγχρονου Πλατωνισμού τότε παύει η άγνοια και το ον προοδεύει θεωρητικώς και πρακτικώς στην Σοφία.
Η θέση αυτή συμφωνεί με τη σωκρατική διδασκαλία ότι η κακία δεν προέρχεται από συνειδητή επιλογή του κακού αλλά από άγνοια του αγαθού. Όποιος γνωρίζει πραγματικά το αγαθό δεν επιλέγει εκούσια το κακό. Πλάτων, Πρωταγόρας 352c–358d
Η προσκόλληση βασίζεται στην τάση της ψυχής να συγκρατεί ενέργειες, συναισθήματα, και επιθυμίες, ακόμη και την ίδια την υπόσταση και να αρνείται να τα εγκαταλείψει. Αυτή η τάση για κατοχή και συγκράτηση είναι που δημιουργεί πόνο όταν κάτι από όλα αυτά χάνεται και η ψυχή εκλάμβανε ηδονή από την κατοχή αυτή. Η προσκόλληση είναι η κύρια αιτία επιθυμίας της ψυχής να γίνει ένα ον εντός του Γίγνεσθαι. Έτσι μπορεί να επιθυμήσει να γίνει άνθρωπος για τα χρήματα, για το σεξ, για άλλες ηδονές κτλ ή για να εκπληρώσει σκοπούς νέους ή ανεκπλήρωτους από προηγούμενη ζωή ή για να βιώσει συναισθήματα όπως έναν μεγάλο επίγειο έρωτα, να παντρευτεί, να κάνει παιδιά και οικογένεια κτλ. ή αν έζησε πνευματική ζωή να θέλει να γίνει Θεός, Ήρωας, Δαίμονας, να επιτύχει μία ουράνια κατάσταση υπάρξεως, να αποκτήσει πνευματικές δυνάμεις κτλ. Όλα αυτά και άλλα τόσα μπορεί να είναι αιτίες προσκόλλησης που οδηγούν στην επιθυμία μιας υπόστασης εντός του Γίγνεσθαι ή του Είναι λησμονώντας την απελευθέρωση του βιώματος του Ενός. Το σβήσιμο της προσκόλλησης οδηγεί στο βίωμα της καλοσύνης και αυτό στο βίωμα της Αγαθότητας του Ενός και αυτό στην πλήρη Ελευθερία από κάθε υπόσταση.
Η πλατωνική παράδοση περιγράφει την κάθοδο της ψυχής ως στροφή προς την πολλαπλότητα και τα αισθητά. Όσο περισσότερο η ψυχή προσκολλάται στα μεταβαλλόμενα, τόσο απομακρύνεται από την απλότητα και την ελευθερία του Αγαθού. Η επιστροφή της δεν είναι συσσώρευση νέων κτήσεων αλλά σταδιακή αποδέσμευση από κάθε προσκόλληση.
(Πλωτίνος, Εννεάδες IV.8)
Το μίσος βασίζεται στην απέχθεια, αλλά δεν είναι όλες οι απέχθειες αρνητικές. Η απέχθεια προς την κακία και τα πάθη οδηγούν στην καλλιέργεια των αρετών, αλλά εδώ δεν μιλάμε για αυτό το μίσος. Συνήθως το μίσος στο οποίο αναφερόμαστε είναι η απέχθεια κάποιων αρετών ή της αγαθότητας και ό,τι πηγάζει σαν ενέργεια από αυτήν. Αυτό όμως είναι πολύ βαθύ γιατί το Εν-Αγαθό ενυπάρχει μέσω του Θείου Σπινθήρος σε κάθε ον έμψυχο ή άψυχο. Έτσι όταν νιώθουμε την αρνητικότητα από κάποιο ον συνήθως ταυτίζουμε την αρνητική δράση του με το ίδιο ως ον και μισούμε το ον αντί την αρνητική πράξη. Έτσι στρεφώμαστε εναντίον του και αυτό οδηγεί στην βία.
Αν όμως δούμε αλλιώς τα πράγματα, αν αντιληφθούμε ότι κάθε ον που πράττει αρνητικά το κάνει από άγνοια ότι φέρει εντός του την Αγαθότητα και το Εν και λειτουργεί υπό την επιρροή νοητικών δηλητηρίων που συσώρευσε στην ψυχή του από τις μη ενάρετες πράξεις του, τότε ασκούμε την υπομονή την καλοσύνη, προσεγγίζομε κάθε ον με διαφορετική ματιά και έτσι σβήνει το μίσος και η οργή μας όποτε βιώνουμε κάτι αρνητικό από κάποιο ον. Το σβήσιμο του μίσους οδηγεί στην ελευθερία από το κύριο αίτιο αρνητικών συναισθημάτων.
Γιατί το μίσος δεν θεραπεύεται με περισσότερο μίσος
Κάθε διδασκαλία θεολογική ή φιλοσοφική περί μίσους αναφέρει μία από τις σημαντικότερες αλήθειες της ανθρώπινης ιστορίας:
«Το μίσος ποτέ δεν παύει με το μίσος· μόνο με την αγάπη παύει το μίσος. Αυτός είναι ο αιώνιος νόμος.» (Dhammapada 5,Βούδας)
Η ίδια αρχή διατυπώνεται και από τον Σωκράτη στον Κρίτωνα. Όταν οι φίλοι του τον προτρέπουν να δραπετεύσει από τη φυλακή, εκείνος απαντά ότι δεν επιτρέπεται ποτέ να ανταποδίδουμε αδικία με αδικία ούτε κακό με κακό, ακόμη και όταν έχουμε αδικηθεί. Η αρετή της ψυχής δεν διατηρείται με την εκδίκηση αλλά με τη δικαιοσύνη. Έτσι, η κατάπαυση του μίσους δεν αποτελεί μόνο βουδιστική διδασκαλία αλλά και μία από τις θεμελιώδεις αρχές της σωκρατικής φιλοσοφίας.
(Πλάτων, Κρίτων 49b–49d)
Η διδασκαλία αυτή δεν αποτελεί απλώς μια ηθική προτροπή. Περιγράφει τον τρόπο λειτουργίας του ίδιου του νου.
Κάθε φορά που ανταποκρινόμαστε στον θυμό με θυμό, δημιουργούμε νέες αιτίες για περαιτέρω σύγκρουση. Το μίσος τρέφεται από τον εαυτό του. Αναπαράγει διαρκώς νέες σκέψεις, νέες λέξεις και νέες πράξεις που γεννούν νέο πόνο.
Ο Σύγχρονος Πλατωνισμός βλέπει το μίσος σαν μία μορφή εσωτερικής ασθένειας. Ο άνθρωπος που μισεί είναι ήδη τραυματισμένος. Η οργή του αποτελεί σύμπτωμα βαθύτερης άγνοιας.
Γι’ αυτό όποιος έχει την Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας δεν αντιμετωπίζει ακόμη και τον πιο σκληρό άνθρωπο ως «εχθρό», αλλά ως ασθενή που πάσχει από τα δηλητήρια του νου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι εγκρίνει τις πράξεις του ούτε ότι παραιτείται από τη δικαιοσύνη. Σημαίνει όμως ότι δεν επιτρέπει στο μίσος του άλλου να γεννήσει μίσος μέσα στον δικό του νου.
Οι Τέσσερις Απέραντες Αρετές
Ονομάζονται «απέραντες» επειδή δεν περιορίζονται σε συγγενείς, φίλους ή ομοϊδεάτες. Απευθύνονται σε όλα τα όντα:
στους ανθρώπους,
στα ζώα,
στις ψυχές,
στους κακοδαίμονες,
στα πνεύματα,
ακόμη και στα όντα των κολάσεων.
Όποιος έχει τη Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας δεν επιλέγει ποιος αξίζει την καλοσύνη του. Η καλοσύνη του είναι καθολική, όπως ο ήλιος που φωτίζει δίκαιους και άδικους χωρίς διάκριση.
1. Η φιλική αγάπη
Η φιλική Αγάπη δεν είναι συναισθηματική προσκόλληση ούτε ρομαντικός έρωτας.
Είναι η ειλικρινής ευχή:
«Είθε όλα τα όντα να είναι ευτυχισμένα.»
Δεν ζητά τίποτε ως αντάλλαγμα.
Δεν εξαρτάται από τη συμπεριφορά του άλλου.
Δεν λέει:
«Θα σε αγαπώ αν είσαι καλός μαζί μου.»
Λέει:
«Εύχομαι να γνωρίσεις την αληθινή ευτυχία, γιατί μόνο τότε θα πάψεις να δημιουργείς δυστυχία και για τον εαυτό σου και για τους άλλους.»
Η φιλική Αγάπη διαλύει σταδιακά:
τον θυμό,
την εχθρότητα,
την εκδικητικότητα,
την καχυποψία.
Η καθημερινή της καλλιέργεια αρχίζει από τον ίδιο μας τον εαυτό, επεκτείνεται στους αγαπημένους μας, έπειτα στους ουδέτερους ανθρώπους και τελικά ακόμη και σε εκείνους που μας έχουν βλάψει.
2. Η Συμπόνια
Η Συμπόνια αποτελεί τη φυσική συνέχεια της φιλικής Αγάπης.
Η φιλική Αγάπη εύχεται την ευτυχία.
Η Συμπόνια επιθυμεί να απαλλάξει τα όντα από τον πόνο.
Δεν είναι λύπηση.
Η λύπηση κοιτάζει τον άλλον από ψηλά.
Η συμπόνια στέκεται δίπλα του.
Η Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας δεν σκέφτεται:
«Εγώ είμαι καλύτερος.»
Αλλά:
«Αν ήμουν στη θέση αυτού του όντος, με την ίδια άγνοια και τις ίδιες συνθήκες, πιθανότατα θα έπραττα το ίδιο.»
Έτσι διαλύεται η αλαζονεία και γεννιέται η πραγματική κατανόηση.
Η Συμπόνια αποτελεί το θεμέλιο ολόκληρου του Σύγχρονου Πλατωνισμού.
Ο πνευματικός ασκητής πρέπει να προσεύχεται ως εξής:
«Είθε να αφυπνισθεί μέσα μου η τέλεια σοφία και η άπειρη συμπόνια προς όλα τα όντα.»
Η προσευχή αυτή δεν ζητά δύναμη πάνω στους άλλους.
Ζητά τη μεταμόρφωση της ίδιας της καρδιάς.
Και αυτή είναι η αρχή κάθε αυθεντικής πνευματικής άσκησης.
Η Συμπόνια δεν αποτελεί μόνο ηθική στάση αλλά και μεταφυσική συνέπεια της ενότητας όλων των ψυχών. Ο Πλωτίνος διδάσκει ότι όλες οι ψυχές μετέχουν της μίας Παγκόσμιας Ψυχής και, επομένως, καμία ύπαρξη δεν είναι απολύτως ξένη προς κάποια άλλη. Όσο βαθύτερα αντιλαμβάνεται κανείς αυτή την κοινή καταγωγή, τόσο φυσικότερα γεννιέται η συμπόνια προς κάθε μορφή ζωής.
(Πλωτίνος, Εννεάδες IV.3)
Μέρος Β΄ – Συγχαρὰ καὶ Ἀμερόληπτος Γαλήνη: Ἡ Χαρὰ καὶ ἡ Γαλήνη τοῦ Ἀφυπνισμένου Νοός
Στο πρώτο μέρος είδαμε ότι η φιλική Αγάπη και η Συμπόνια αποτελούν τις δύο πρώτες εκδηλώσεις της αφυπνισμένης καρδιάς. Η πρώτη εύχεται την ευτυχία όλων των όντων, ενώ η δεύτερη επιθυμεί την απαλλαγή τους από κάθε μορφή πόνου και δυστυχίας. Όμως, αν η πνευματική πορεία σταματούσε εκεί, ο ασκητής θα κινδύνευε να παρασυρθεί είτε από τη θλίψη για τα δεινά του κόσμου είτε από την προσκόλληση σε όσους αγαπά.
Γι’ αυτό ο Σύγχρονος Πλατωνισμός διδάσκει ακόμη δύο αρετές που ολοκληρώνουν την εσωτερική ισορροπία του ανθρώπου: τη Συγχαρά και την Αμερόληπτη Γαλήνη.
3. Συγχαρά – Η συμμετοχική χαρά
Η Συγχαρά είναι ίσως η λιγότερο κατανοητή από τις τέσσερις αρετές.
Δεν σημαίνει απλώς να είμαστε χαρούμενοι.
Σημαίνει να χαιρόμαστε για τη χαρά των άλλων.
Όταν ένας άλλος άνθρωπος προοδεύει, θεραπεύεται, αποκτά σοφία, πλούτο, οικογένεια ή πνευματική πρόοδο, ο συνηθισμένος νους γεννά συχνά:
φθόνο,
ζήλια,
ανταγωνισμό,
σύγκριση.
Η Συγχαρά διαλύει αυτήν ακριβώς τη νοητική τάση.
Όποιος καλλιεργεί την Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας σκέφτεται:
«Είθε όλα τα όντα να προοδεύουν ακόμη περισσότερο.»
Δεν αισθάνεται ότι η ευτυχία του άλλου αφαιρεί κάτι από τη δική του.
Αντίθετα, η χαρά του άλλου γίνεται και δική του χαρά.
Η φιλοσοφία του Σύγχρονου Πλατωνισμού θεωρεί ότι αυτή η αρετή έχει τεράστια σημασία, διότι ο φθόνος είναι μια εξαιρετικά λεπτή μορφή εγωκεντρισμού. Όσο συγκρίνουμε διαρκώς τον εαυτό μας με τους άλλους, η καρδιά παραμένει φυλακισμένη στο «εγώ» και στο «δικό μου».
Η Συγχαρά διαλύει αυτό το ψυχικό δηλητήριο.
Η Συγχαρά αποτελεί το αντίθετο του φθόνου. Εκεί όπου ο εγωκεντρικός άνθρωπος αισθάνεται ότι η πρόοδος του άλλου μειώνει τη δική του αξία, ο ενάρετος άνθρωπος χαίρεται διότι βλέπει το Αγαθό να αυξάνεται μέσα στον κόσμο. Ο Πλωτίνος θεωρεί ότι η ψυχή πλησιάζει το Ένα όσο αποδεσμεύεται από τη σύγκριση, τον ανταγωνισμό και τη διάσπαση της πολλαπλότητας. Έτσι, η χαρά για την πρόοδο του άλλου γίνεται ένδειξη ότι η ψυχή βαδίζει προς την ενότητα.
(Πλωτίνος, Εννεάδες I.4)
Η χαρά της Ψυχής της Απείρου Συμπόνιας
Η χαρά της Ψυχής της Απείρου Συμπόνιας δεν προέρχεται από την προσωπική επιτυχία.
Χαίρεται όταν:
ένα παιδί σώζεται,
ένας άρρωστος θεραπεύεται,
ένας θυμωμένος άνθρωπος γαληνεύει,
ένας εγκληματίας μετανοεί,
ένας εχθρός παύει να μισεί,
ένας άνθρωπος ανακαλύπτει την πνευματική διδασκαλία.
Αυτή η χαρά είναι ανεξάντλητη.
Όσο περισσότερα όντα ευημερούν, τόσο περισσότερο αυξάνεται.
Δεν υπάρχει ανταγωνισμός.
Η ευτυχία δεν είναι περιορισμένος πόρος.
4. Η Γαλήνια Αμεροληψία
Η τέταρτη αρετή είναι ίσως η πιο δύσκολη.
Πολλοί μεταφράζουν την Γαλήνια Αμεροληψία ως «αδιαφορία».
Αυτό είναι λανθασμένο.
Η Γαλήνια Αμεροληψία δεν είναι ψυχρότητα.
Είναι η πλήρης ισορροπία του νου.
Ο άνθρωπος συνεχίζει να αγαπά.
Συνεχίζει να συμπονά.
Συνεχίζει να βοηθά.
Αλλά δεν παρασύρεται από:
θυμό,
πανικό,
φόβο,
προσωποληψία,
προσκόλληση.
Η Γαλήνια Αμεροληψία βλέπει όλα τα όντα με την ίδια καλοσύνη.
Δεν υπάρχουν:
αγαπημένοι,
μισητοί,
δικοί μας,
ξένοι.
Όλοι είναι ταξιδιώτες μέσα στο Γίγνεσθαι.
Όλοι υποφέρουν.
Όλοι αναζητούν την ευτυχία.
Η Γαλήνια Αμεροληψία θυμίζει την πλατωνική έννοια της δικαιοσύνης της ψυχής. Στην Πολιτεία, ο Πλάτων διδάσκει ότι ο δίκαιος άνθρωπος είναι εκείνος του οποίου όλα τα μέρη της ψυχής βρίσκονται σε αρμονία, χωρίς να κυριαρχούν τα πάθη πάνω στον λόγο. Η εσωτερική αυτή ισορροπία δεν οδηγεί σε αδράνεια αλλά σε πράξεις σοφές, δίκαιες και απαλλαγμένες από την τυραννία του θυμού και της επιθυμίας.
(Πλάτων, Πολιτεία 441d–444a)
Η Γαλήνια Αμεροληψία δεν είναι παθητικότητα
Ένα συνηθισμένο λάθος είναι να θεωρείται ότι η αμεροληψία σημαίνει πως δεν πρέπει να αντιδρούμε στο κακό.
Ο Σύγχρονος Πλατωνισμός διδάσκει το αντίθετο.
Όποιος καλλιεργεί τη Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας μπορεί να εμποδίσει έναν άνθρωπο να βλάψει άλλους.
Μπορεί να επιβάλει πειθαρχία.
Μπορεί να προστατεύσει τα θύματα.
Η διαφορά είναι ότι το κάνει:
όχι από μίσος,
αλλά από σοφία και συμπόνια.
Η πράξη είναι δυναμική.
Ο νους παραμένει ειρηνικός.
Οι τέσσερις αρετές ως ενιαίο σύνολο
Οι τέσσερις αρετές λειτουργούν πάντοτε μαζί.
Η Φιλική Αγάπη χωρίς Γαλήνια Αμεροληψία μπορεί να γίνει προσκόλληση.
Η Συμπόνια χωρίς Γαλήνια Αμεροληψία μπορεί να γίνει εξάντληση και απελπισία.
Η Γαλήνια Αμεροληψία χωρίς Φιλική Αγάπη μπορεί να γίνει ψυχρή αδιαφορία.
Η Συγχαρά (συμμετοχική χαρά) χωρίς Σοφία (κατάργηση άγνοιας) μπορεί να γίνει επιφανειακός ενθουσιασμός.
Όταν όμως συνυπάρχουν, γεννούν έναν νου σταθερό, ήρεμο και ανεξάντλητα δημιουργικό.
Οι τέσσερις αρετές ως αντίδοτα στα Νοητικά Δηλητήρια
Όλος ο πόνος και η δυστυχία εντός του Γίγνεσθαι γεννιέται από τρία θεμελιώδη δηλητήρια του νου:
1. Άγνοια
Η άγνοια δεν σημαίνει απλή έλλειψη γνώσεων.
Είναι η λανθασμένη αντίληψη ότι υπάρχει ένα μόνιμο, ανεξάρτητο και αυτάρκες «εγώ».
Από αυτήν γεννιούνται όλες οι υπόλοιπες πλάνες.
2. Προσκόλληση
Ο νους προσκολλάται:
σε πρόσωπα,
σε ιδέες,
σε απολαύσεις,
σε εξουσία,
σε φήμη,
ακόμη και στην ίδια την υπόσταση.
Όταν χάνει αυτό στο οποίο προσκολλάται, γεννιέται ο πόνος.
3. Μίσος
Όταν οι επιθυμίες εμποδίζονται, εμφανίζεται η οργή.
Η οργή γίνεται μίσος.
Το μίσος γίνεται βία.
Η βία δημιουργεί νέο κάρμα.
Έτσι ο κύκλος της Γίγνεσθαι συνεχίζεται.
Πώς θεραπεύουν οι τέσσερις αρετές τα δηλητήρια
Η Φιλική Αγάπη θεραπεύει την εχθρότητα.
Η Συμπόνια θεραπεύει τη σκληρότητα.
Η Συγχαρά (συμμετοχική χαρά) θεραπεύει τον φθόνο.
Η Γαλήνια Αμεροληψία θεραπεύει την προσκόλληση και την προσωποληψία.
Και όλες μαζί δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες ώστε να αναδυθεί η Σοφία, η οποία διαλύει την ίδια την άγνοια.
Η καθημερινή καλλιέργεια
Ο Σύγχρονος Πλατωνισμός δεν περιορίζεται στη θεωρία.
Κάθε ημέρα ο ασκητής καλείται να αναρωτηθεί:
Σήμερα αγάπησα κάποιον χωρίς να ζητώ αντάλλαγμα;
Συμπονέθηκα κάποιον που υπέφερε;
Χάρηκα πραγματικά για την ευτυχία ενός άλλου;
Διατήρησα γαλήνη ακόμη και όταν αδικήθηκα;
Αυτές οι τέσσερις ερωτήσεις αποτελούν ένα καθημερινό πνευματικό καθρέφτισμα.
Η συνεχής επανάληψή τους μεταμορφώνει σταδιακά τον χαρακτήρα, διότι κάθε μικρή πράξη καλοσύνης, κάθε στιγμή υπομονής και κάθε ειλικρινής χαρά για την πρόοδο των άλλων γίνεται σπόρος που ωριμάζει μέσα στον νου και οδηγεί στην αφύπνιση.
Έτσι οι Τέσσερις Απέραντες Αρετές παύουν να είναι αφηρημένες έννοιες και γίνονται ο φυσικός τρόπος ζωής της Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας, ο οποίος βλέπει ολόκληρο τον κόσμο ως πεδίο άσκησης της αγάπης, της συμπόνιας, της χαράς και της αμερόληπτης σοφίας.
Στο Σύγχρονο Πλατωνισμό, οι ιερές επικλήσεις του νου δεν θεωρούνται μαγικές λέξεις που υποχρεώνουν κάποια υπερφυσική δύναμη να επέμβει στον κόσμο. Η αξία τους βρίσκεται κυρίως στη μεταμόρφωση του ίδιου του νου. Η συνεχής απαγγελία τους, όταν συνοδεύεται από ορθή πρόθεση, συγκέντρωση και κατανόηση, λειτουργεί ως υπενθύμιση του ιδανικού της Ψυχής της Απείρου Συμπόνιας και ως μέσο καλλιέργειας των τεσσάρων απέραντων αρετών.
Οι ιεροί ήχοι – προσευχές θεωρούνται ότι συντονίζουν τον νου με τις ιδιότητες που ενσαρκώνουν οι μεγάλοι Διδάσκαλοι από κάθε θρησκεία ή φιλοσοφία που διδάσκει την Αγάπη. Όμως, ακόμη και στο Σύγχρονο Πλατωνισμό, η πραγματική δύναμη δεν αποδίδεται στους ήχους καθαυτούς, αλλά στην εσωτερική μεταμόρφωση που αυτοί υποστηρίζουν.
Τι είναι η «Ύψιστη Θεραπεία»;
Όταν μιλάμε για θεραπεία, δεν αναφέρεται πρωτίστως στη θεραπεία του σώματος.
Το σώμα είναι εκ φύσεως:
γεννημένο,
φθαρτό,
υποκείμενο σε ασθένεια,
υποκείμενο στον θάνατο.
Καμία θεραπεία δεν μπορεί να καταργήσει αυτή τη φυσική πραγματικότητα.
Η πραγματική ασθένεια βρίσκεται βαθύτερα.
Είναι η ασθένεια του νου.
Ο Σύγχρονος Πλατωνισμός διδάσκει ότι όλα τα όντα πάσχουν από τρία νοητικά θεμελιώδη δηλητήρια:
την άγνοια,
την προσκόλληση,
το μίσος.
Από αυτά γεννώνται:
ο φόβος,
η ζήλια,
η φιλαυτία,
η απληστία,
η οργή,
η βία,
η απόγνωση,
ο αδιάκοπος κύκλος του Γίγνεσθαι.
Η Ύψιστη Θεραπεία είναι επομένως η θεραπεία αυτής της εσωτερικής ασθένειας.
Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν θα αρρωστήσει ποτέ.
Σημαίνει ότι ακόμη και μέσα στην ασθένεια, ακόμη και απέναντι στον θάνατο, ο νους μπορεί να παραμένει ελεύθερος από το μίσος, τον φόβο και την προσκόλληση.
Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα της θεραπείας που προσφέρει ο Σύγχρονος Πλατωνισμός.
Η αντίληψη ότι η πραγματική θεραπεία αφορά πρωτίστως την ψυχή είναι βαθύτατα πλατωνική. Στον Χαρμίδη, ο Σωκράτης διδάσκει ότι δεν μπορεί να θεραπευθεί το σώμα χωρίς να θεραπευθεί προηγουμένως η ψυχή, διότι από αυτήν πηγάζουν τόσο τα αγαθά όσο και τα κακά της ανθρώπινης ζωής. Αντίστοιχα, στον Γοργία, η φιλοσοφία παρουσιάζεται ως θεραπεία της ψυχής, όπως η ιατρική είναι θεραπεία του σώματος. Ο Σύγχρονος Πλατωνισμός συνεχίζει αυτή την παράδοση θεωρώντας ότι η ύψιστη θεραπεία είναι η κάθαρση του νου από την άγνοια, την προσκόλληση και το μίσος.
(Πλάτων, Χαρμίδης 156d–157c · Γοργίας 464b–465d)
Ιερές Επικλήσεις του Νου
«Είθε να αφυπνισθεί μέσα μου η τέλεια σοφία και η άπειρη συμπόνια προς όλα τα όντα.»
Η προσευχή αυτή συνδέεται άμεσα με τις τέσσερις αρετές.
Από τη Φιλική Αγάπη αντλεί την άνευ όρων αγάπη.
Από την Συμπόνια τη βαθιά επιθυμία να λυτρωθούν όλα τα όντα από τον πόνο και την δυστυχία.
Από τη Συγχαρά τη χαρά για την πρόοδο κάθε ύπαρξης.
Από την Γαλήνια Αμεροληψία την αμερόληπτη αγάπη που δεν κάνει διακρίσεις.
Έτσι, κάθε επανάληψη της προσευχής αυτής γίνεται μία υπενθύμιση ότι ο πραγματικός αντίπαλος δεν είναι οι άλλοι άνθρωποι αλλά το μίσος που μπορεί να γεννηθεί μέσα στον ίδιο μας τον νου.
«Είθε η ύψιστη θεραπεία να θεραπεύσει κάθε πόνο, κάθε μίσος, κάθε οργή και κάθε άγνοια.»
Εδώ η «θεραπεία» δεν είναι ένα εξωτερικό θαύμα.
Είναι η σταδιακή μεταμόρφωση του νου.
Κάθε φορά που η οργή μετατρέπεται σε υπομονή, πραγματοποιείται μία θεραπεία.
Κάθε φορά που η εκδίκηση μετατρέπεται σε συγχώρηση, πραγματοποιείται μία θεραπεία.
Κάθε φορά που ο φθόνος μετατρέπεται σε Συγχαρά, πραγματοποιείται μία θεραπεία.
Κάθε φορά που η προκατάληψη μετατρέπεται σε Γαλήνια Αμεροληψία, πραγματοποιείται μία θεραπεία.
Η ύψιστη θεραπεία δεν εξαλείφει απλώς τα συμπτώματα.
Θεραπεύει τη ρίζα της ασθένειας.
Η θεραπεία της άγνοιας
Η μεγαλύτερη αρρώστια δεν είναι η σωματική νόσος αλλά η πεποίθηση ότι το εγώ είναι μόνιμο, ανεξάρτητο και αυτάρκες και η επιθυμία του βιώματος την μη αθανασίας που οδηγεί εντός του Γίγνεσθαι.
Από αυτήν γεννώνται όλες οι συγκρούσεις.
Ο άνθρωπος λέει:
«Αυτό είναι δικό μου.»
«Αυτός είναι εχθρός μου.»
«Αυτός με αδίκησε.»
«Θα εκδικηθώ.»
Η σοφία αποκαλύπτει ότι όλα αυτά είναι προϊόντα προσκόλλησης και άγνοιας.
Όταν αυτή η ψευδαίσθηση διαλυθεί, η θεραπεία έχει ήδη αρχίσει.
«Είθε να απελευθερωθώ από τον φόβο, την οργή, το μίσος και όλα τα εμπόδια, και να οδηγηθώ γρήγορα στη σοφία και τη συμπόνια.»
Η προσευχή αυτή φανερώνει ότι ο πρώτος εχθρός δεν είναι ο εξωτερικός κόσμος.
Είναι ο φόβος.
Από τον φόβο γεννιέται η επιθετικότητα.
Από την επιθετικότητα γεννιέται το μίσος.
Από το μίσος γεννιέται η βία.
Η γενναιότητα αυτή δεν είναι επιθετικότητα.
Είναι η δύναμη να παραμένει κανείς συμπονετικός ακόμη και μέσα στις δυσκολότερες συνθήκες.
Οι Ιερές Επικλήσεις του Νου ως καθημερινή άσκηση
Στο Σύγχρονο Πλατωνισμό, η απαγγελία μιας Ιερής Επίκλησης συνοδεύεται ιδανικά από συγκεκριμένη εσωτερική στάση.
Δεν αρκεί να επαναλαμβάνει κανείς τις λέξεις μηχανικά.
Κατά την απαγγελία του «Είθε να αφυπνισθεί μέσα μου η τέλεια σοφία και η άπειρη συμπόνια προς όλα τα όντα.», ο νους καλλιεργεί τη συμπόνια.
Κατά την απαγγελία του «Είθε η ύψιστη θεραπεία να θεραπεύσει κάθε πόνο, κάθε μίσος, κάθε οργή και κάθε άγνοια.», καλλιεργείται η θεραπεία της οργής και της άγνοιας.
Κατά την απαγγελία του «Είθε να απελευθερωθώ από τον φόβο, την οργή, το μίσος και όλα τα εμπόδια, και να οδηγηθώ γρήγορα στη σοφία και τη συμπόνια.», καλλιεργείται το θάρρος απέναντι στον φόβο και την εμπιστοσύνη στη σοφία.
Έτσι, η Ιερή Επίκληση του Νου δεν λειτουργεί ως ξόρκι, αλλά ως συνεχής υπενθύμιση του ανθρώπου που επιθυμούμε να γίνουμε. Με τον χρόνο, οι ιεροί ήχοι παύουν να είναι απλώς λόγια και μετατρέπονται σε συνήθεια του νου· και όταν ο νους αλλάζει συνήθεια, αλλάζει και ολόκληρη η ζωή.
Μέρος Δ΄ – Ἡ Καθημερινὴ Καλλιέργεια τῶν Τεσσάρων Ἀπέραντων Ἀρετῶν καὶ ἡ Πορεία τῆς Ψυχῆς τῆς Ἀπείρου Συμπόνιας
Οι Τέσσερις Απέραντες Αρετές δεν αποτελούν μια φιλοσοφική θεωρία που περιορίζεται στη μελέτη των φιλοσοφικών διδασκαλιών. Δεν είναι διδασκαλία αφηρημένων εννοιών, αλλά ένας τρόπος ζωής που μεταμορφώνει σταδιακά τον άνθρωπο. Η αληθινή αξία της Φιλικής Αγάπης, της Συμπόνια, της Συγχαρά και της Γαλήνιας Αμεροληψίας αποκαλύπτεται μόνο όταν ενσωματωθούν στην καθημερινή πράξη.
Η καλλιέργειά τους δεν απαιτεί απομόνωση από τον κόσμο. Αντιθέτως, ο κόσμος είναι το πεδίο της άσκησης. Κάθε άνθρωπος που συναντούμε, κάθε δυσκολία, κάθε σύγκρουση, ακόμη και κάθε αδικία, μπορεί να γίνει ευκαιρία για να ελέγξουμε αν οι τέσσερις αυτές αρετές έχουν αρχίσει να ριζώνουν μέσα μας.
Η καθημερινή άσκηση της Φιλικής Αγάπης
Η Φιλική Αγάπη αρχίζει από μία απλή πρόθεση.
Πριν ακόμη ξεκινήσει η ημέρα, ο ασκητής μπορεί να στραφεί προς τον εαυτό του και να αναλογισθεί:
«Είθε σήμερα να μη γεννήσω μίσος.
Είθε σήμερα να μη γίνω αιτία πόνου.
Είθε κάθε άνθρωπος που θα συναντήσω να αισθανθεί λίγη περισσότερη ειρήνη εξαιτίας της παρουσίας μου.»
Στη συνέχεια επεκτείνει αυτήν την ευχή:
στους αγαπημένους του,
στους ουδέτερους ανθρώπους,
στους αγνώστους,
στους ανθρώπους που τον δυσκολεύουν,
ακόμη και σε εκείνους που τον έχουν αδικήσει.
στους εχθρούς
Η Φιλική Αγάπη δεν σημαίνει ότι εγκρίνουμε τις πράξεις τους.
Σημαίνει ότι ευχόμαστε να απαλλαγούν από την άγνοια που τους οδηγεί σε αυτές.
Η καθημερινή άσκηση της Συμπόνιας
Η συμπόνια δεν περιορίζεται σε μεγάλα έργα.
Αρχίζει από μικρές πράξεις.
Έναν ευγενικό λόγο.
Μία προσεκτική ακρόαση.
Μία συγχώρηση.
Μία πράξη βοήθειας χωρίς προσδοκία ανταμοιβής.
Ο Σύγχρονος Πλατωνισμός διδάσκει ότι κάθε πράξη που μειώνει τον πόνο ενός όντος αποτελεί έκφραση της Συμπόνιας.
Δεν έχει σημασία αν ο πόνος είναι:
σωματικός,
ψυχικός,
κοινωνικός,
πνευματικός.
Η Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας αναζητά πάντοτε τον τρόπο να ανακουφίσει τον πόνο, χωρίς να δημιουργεί νέο πόνο.
Η καθημερινή άσκηση της Συγχαράς
Η άσκηση αυτή είναι ιδιαίτερα επίκαιρη στη σύγχρονη εποχή, όπου οι άνθρωποι συγκρίνουν διαρκώς τη ζωή τους με τη ζωή των άλλων.
Ο ασκητής καλείται να μεταστρέψει αυτήν την τάση.
Όταν κάποιος επιτυγχάνει:
δεν συγκρίνεται.
Χαίρεται.
Όταν κάποιος θεραπεύεται:
δεν ζηλεύει.
Ευγνωμονεί.
Όταν κάποιος προοδεύει πνευματικά:
δεν αισθάνεται ότι μένει πίσω.
Χαίρεται που ακόμη ένα ον πλησιάζει την αφύπνιση.
Έτσι, η ευτυχία των άλλων παύει να αποτελεί απειλή και γίνεται πηγή εσωτερικής χαράς.
Η καθημερινή άσκηση της Γαλήνιας Αμεροληψίας
Η Γαλήνια Αμεροληψία είναι η πιο απαιτητική αρετή.
Δοκιμάζεται όταν:
κάποιος μας προσβάλλει,
κάποιος μας αδικεί,
κάποιος μας συκοφαντεί,
κάποιος μας προκαλεί.
Η πρώτη αντίδραση του εγώ είναι να ανταποδώσει.
Η Γαλήνια Αμεροληψία ζητά πρώτα να γεννηθεί σιωπή.
Όχι αδράνεια.
Σιωπή του θυμού, σβήσιμο του θυμού.
Μέσα σε αυτήν τη σιωπή ο νους μπορεί να δει καθαρά.
Τότε η πράξη που θα ακολουθήσει δεν θα είναι καρπός οργής αλλά σοφίας.
Μερικές φορές θα είναι συγχώρηση.
Άλλες φορές προστασία.
Άλλες φορές αυστηρότητα.
Η διαφορά βρίσκεται πάντοτε στην πρόθεση.
Μία καθημερινή ακολουθία προσευχής
Η ακόλουθη σειρά μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως καθημερινή πνευματική άσκηση.
1. Καλλιέργεια της Συμπόνιας
«Είθε να αφυπνισθεί μέσα μου η τέλεια σοφία και η άπειρη συμπόνια προς όλα τα όντα.»
Ας αναλογισθεί ο ασκητής ότι όλα τα όντα, χωρίς εξαίρεση, επιθυμούν την ευτυχία και φοβούνται τον πόνο.
2. Καλλιέργεια της Εσωτερικής Θεραπείας
«Είθε η ύψιστη θεραπεία να θεραπεύσει κάθε πόνο, κάθε μίσος, κάθε οργή και κάθε άγνοια.»
Ας αναλογισθεί ότι η πρώτη θεραπεία αρχίζει μέσα στον δικό του νου.
3. Καλλιέργεια της Γενναιότητας
«Είθε να απελευθερωθώ από τον φόβο, την οργή, το μίσος και όλα τα εμπόδια, και να οδηγηθώ γρήγορα στη σοφία και τη συμπόνια.»
Ας αναλογισθεί ότι ο μεγαλύτερος φόβος είναι η προσκόλληση στο εγώ και ότι η αληθινή γενναιότητα γεννιέται από την εμπιστοσύνη στο Ντάρμα.
4. Προσευχή της Φιλικής Αγάπης
Είθε όλα τα όντα να είναι ευτυχισμένα.
Είθε όλα τα όντα να είναι ασφαλή.
Είθε όλα τα όντα να είναι ελεύθερα από το μίσος.
Είθε όλα τα όντα να είναι ελεύθερα από τον φόβο.
Είθε όλα τα όντα να είναι ελεύθερα από την οργή.
Είθε όλα τα όντα να αφυπνισθούν.
Η πορεία της Ψυχής της Απείρου Συμπόνιας
Η Ψυχή της Απείρου Συμπόνιας δεν μετρά την πρόοδό της από τον αριθμό των γνώσεων που απέκτησε ούτε από τις ώρες διαλογισμού που πραγματοποίησε.
Το πραγματικό μέτρο της προόδου είναι διαφορετικό.
Μειώθηκε το μίσος;
Μειώθηκε η φιλαυτία;
Μειώθηκε η επιθυμία να ανταποδώσει το κακό;
Αυξήθηκε η καλοσύνη;
Αυξήθηκε η συμπόνια;
Αυξήθηκε η χαρά για την πρόοδο των άλλων;
Αυξήθηκε η γαλήνη απέναντι στις δυσκολίες;
Αυτές είναι οι αληθινές ενδείξεις της πνευματικής ωρίμανσης.
Η αφύπνιση δεν εμφανίζεται ξαφνικά ως κάποιο υπερφυσικό γεγονός. Ωριμάζει αθόρυβα μέσα από χιλιάδες μικρές στιγμές κατά τις οποίες ο άνθρωπος επιλέγει την καλοσύνη αντί της σκληρότητας, τη συγχώρηση αντί της εκδίκησης, τη χαρά αντί του φθόνου και τη γαλήνη αντί της οργής.
Συμπέρασμα
Οι Τέσσερις Απέραντες Αρετές αποτελούν την καρδιά της πνευματικής ηθικής και συγχρόνως την πρακτική έκφραση της σοφίας του Σύγχρονου Πλατωνισμού. Η Φιλική Αγάπη ανοίγει την καρδιά προς όλα τα όντα. Η Συμπόνια την κινεί να ανακουφίσει τον πόνο τους. Η Συγχαρά τη διδάσκει να χαίρεται με την πρόοδο κάθε ύπαρξης. Η Γαλήνια Αμεροληψία τη διατηρεί σταθερή, αμερόληπτη και ελεύθερη από τις ταραχές του εγώ.
Οι Ιερές Επικλήσεις του Νου δεν αποτελούν μαγικές επικλήσεις, αλλά μέσα εσωτερικής μεταμόρφωσης. Υπενθυμίζουν διαρκώς στον ασκητή ότι η πραγματική μάχη δεν δίνεται εναντίον των άλλων ανθρώπων, αλλά εναντίον της άγνοιας, της προσκόλλησης και του μίσους που γεννιούνται μέσα στον ίδιο τον νου.
Όταν οι τέσσερις αυτές αρετές καλλιεργούνται καθημερινά, η καρδιά γίνεται σταδιακά πιο ήρεμη, ο νους πιο διαυγής και η ζωή πιο ωφέλιμη για όλα τα όντα. Τότε η πορεία προς την αφύπνιση παύει να είναι μια μακρινή ιδέα και γίνεται μια πραγματικότητα που εκδηλώνεται σε κάθε σκέψη, σε κάθε λόγο και σε κάθε πράξη. Έτσι ο άνθρωπος βαδίζει τον δρόμο της Ψυχής της Απείρου Συμπόνιας, υπηρετώντας όχι μόνο τη δική του ελευθερία αλλά και την απελευθέρωση ολόκληρου του κόσμου από τον πόνο.
Όπως διδάσκει ο Πλωτίνος, ολόκληρη η φιλοσοφική ζωή είναι μία επιστροφή της ψυχής προς την αληθινή της πατρίδα. Οι Τέσσερις Απέραντες Αρετές αποτελούν την ηθική οδό αυτής της επιστροφής, διότι ελευθερώνουν τον νου από την άγνοια, την προσκόλληση και το μίσος και τον επαναφέρουν στην ενότητα του Αγαθού.
Μέσα από τη θεώρηση της Σύγχρονης Πλατωνικής Σχολής, το έργο επιχειρεί έναν πρωτότυπο φιλοσοφικό διάλογο μεταξύ του Πλατωνισμού, του Νεοπλατωνισμού και της Βουδδικής φιλοσοφίας.
Στις σελίδες του αναπτύσσονται ζητήματα όπως:
• Το Πλατωνικό Ἕν και ο Θεῖος Σπινθήρ. • Η διάκριση μεταξύ Εἶναι και Γιγνομένου. • Η Νοητή και η Γενετική Κίνηση της ψυχής. • Το Κενό, η Νιρβάνα και το Μὴ Ἑαυτόν υπό μία νέα πλατωνική ερμηνεία. • Η Επιστροφή της ψυχής προς το Ἕν ως ελεύθερη μεταφυσική ολοκλήρωση.
Το βιβλίο διατίθεται εντελώς ΔΩΡΕΑΝ σε ηλεκτρονική μορφή μέσω Google Drive, ώστε κάθε ενδιαφερόμενος να μπορεί να το μελετήσει, να το διαδώσει και να το αξιοποιήσει ελεύθερα.
Το έργο εκδίδεται υπό την άδεια CC0 – Public Domain, χωρίς πνευματικούς περιορισμούς, με σκοπό την ελεύθερη διάδοση της φιλοσοφικής γνώσης.
Εύχομαι να αποτελέσει αφορμή για δημιουργικό διάλογο, φιλοσοφική αναζήτηση και βαθύτερο στοχασμό γύρω από την ψυχή, το Ἕν και την πορεία προς την αληθινή ελευθερία.
Τανύπτερος 